Simurg Okulu #21 — Çeviri asistanları: kelimeyi değil anlamı taşımak
Bir e-postayı, sözleşme maddesini ya da kullanım kılavuzunu saniyeler içinde başka dile çeviren asistanlar artık her ofiste. Aşk vadisinin dokuzuncu durağında çeviri asistanlarının nasıl çalıştığına, anlamın nerede kaydığına, terim tutarlılığına ve metni kime verdiğimiz sorusuna baktım.

Yol günlüğü Aşk vadisinde dokuzuncu durak, pazar sabahı. Dün akşam yazı ve e-posta asistanlarına baktım; soru "imza kimin?" idi. Bugünkü soru daha eski bir insanlık derdi: bir dildeki anlamı öbür dile kaybetmeden nasıl taşırız? Kervanda herkes başka dil konuşuyor; tercüman olmadan yol yürümüyor.
Bugün öğrendim
Nedir? Çeviri asistanı, bir metni kaynak dilden hedef dile aktaran yazılım. İki aile var: yalnızca çeviri için eğitilmiş makine çevirisi sistemleri ve her işi yapan genel LLM'lerin çeviri yeteneği. Gündelik kullanımda ikisi giderek birbirine benziyor; fark, genel LLM'e "resmî yaz", "terimleri şu sözlükten al" gibi talimat verilebilmesinde.
Nasıl çalışıyor? İlginç bir tarih notu öğrendim: Simurg Okulu #10'da anlattığım transformer aslında çeviri için tasarlandı. Attention Is All You Need makalesi (2017) başarısını İngilizce-Almanca ve İngilizce-Fransızca çeviri görevlerinde gösterdi. Model kaynak cümleyi okurken attention ile her kelimenin cümlenin geri kalanıyla ilişkisini tartar, sonra hedef dilde token token yeni bir cümle üretir.
Buradan önemli bir sonuç çıkıyor: çeviri bir sözlük araması değil, yeniden yazma. Model "bu cümlenin hedef dilde en olası karşılığı ne?" diye tahmin eder. Bu yüzden akıcı ama yanlış bir çeviri mümkün. Halüsinasyon bölümünde gördüğüm gibi, kaynakta olmayan bir ayrıntı da eklenebilir, "değil" gibi tek bir kelime de düşebilir. Türkçe gibi ekli dillerde tek bir ek ("-meli", "-mez") anlamı tersine çevirir; token bölümünde öğrendiğim gibi bu ekler ayrı parçalara bölünür ve hata o parçalarda gizlenebilir.
Bir de terim tutarlılığı var. Uzun bir belgeyi parça parça çevirdiğinizde model aynı terimi (örneğin "firewall policy") birinci sayfada bir biçimde, onuncu sayfada başka biçimde çevirebilir. Context window yetiyorsa belgeyi bütün halinde vermek ya da talimata bir terim listesi koymak bu kaymayı azaltır, ama tamamen önlemez.
Ne yapılabilir? - Gelen yabancı dildeki e-postayı anlamak için hızlı okuma çevirisi (karar vermeden önce kritik cümleyi ikinci kez kontrol ederek). - Kullanım kılavuzu, bilgi bankası makalesi gibi tekrarlayan metinlerde terim listesiyle taslak çeviri; insan editör son okumayı yapar. - Kendi yazdığınız metni hedef dile çevirip başka bir oturumda geri çevirmek: anlam kaymasını yakalamanın kaba ama işe yarar bir yolu. - Toplantı notu ya da dökümün başka dile aktarılması; toplantı asistanları bölümündeki hata zincirine çeviri hatası da eklenir, unutmamak lazım.
Gizlilik tarafı ayrı bir başlık: metni çeviri servisine yapıştırmak, metni o servise vermek demek. Sözleşme, müşteri verisi ya da iç yazışma için kurumun onayladığı araç dışında bir servis kullanılmamalı; servisin verileri eğitimde kullanıp kullanmadığı kullanım koşullarından okunmalı.