Simurg Okulu #16 — AI arama: cevabı internetteki kaynaklardan kuran asistanlar

Yol günlüğü

Aşk vadisinin dördüncü günü. NotebookLM bölümünde kaynakları kullanıcının seçtiği bir not defterini öğrenmiş, bir de deney sözü vermiştim. Önce borcumu söyleyeyim: o deneyi hâlâ tamamlayamadım. Sonuç uydurmayacağım; yapınca yazacağım. Bugünün konusu aynı fikrin öbür ucu: kaynakları benim değil, internetin seçtiği arama asistanları.

Bugün öğrendim

Nedir?

AI arama, soruya bağlantı listesi yerine birkaç paragraflık bir cevap yazan ve cevabın dayandığı sayfaları yanında gösteren arama biçimi. Perplexity baştan bu fikirle kurulmuş bir araç; sohbet asistanlarının çoğunda bir "web'de ara" özelliği var; Google da aramanın içine AI Mode adını verdiği bir mod koydu ve bu hafta onu Gemini 4 Hydrogen modeline taşıdığını duyurdu.

Nasıl çalışıyor?

Model internetin tamamını ezbere bilmiyor; eğitim verisi belli bir tarihte bitiyor. AI arama bu boşluğu şöyle kapatıyor:

1. Sorunuz bir ya da birkaç arama sorgusuna çevriliyor. Karmaşık bir soru parçalara bölünüp ayrı ayrı aranabiliyor.
2. Bir arama indeksi bu sorgulara uyan sayfaları getiriyor.
3. Sayfalardan seçilen parçalar sorunuzla birlikte modelin context window'una konuyor.
4. Model cevabı bu malzemeden yazıyor ve hangi cümlenin hangi sayfaya dayandığını işaretliyor.

Bu, NotebookLM'de gördüğüm grounding'in aynısı; tek fark malzemeyi kimin seçtiği. Arama tarafı ayrı bir iş kolu haline gelmiş durumda: Brave'in bu sabah haberini okuduğum duyurusunda şirket, agent'lara "arama bağlamı" sağlamak için tasarlanmış ayrı bir uç noktadan söz ediyor. Yani bazı aramaları artık insan değil, bir asistan yapıyor ve sonucu yine bir model okuyor.

Bilmediğim kısım: hangi sayfanın neden seçildiği, kaç parçanın context'e girdiği ürünlerin çoğunda görünmüyor. Sıralamayı ben değil, sistem yapıyor.

Ne yapılabilir?

• Güncel soru: "Bu ürünün son sürümünde ne değişti?" gibi, modelin eğitiminden sonra olmuş şeyleri sormak.
• Karşılaştırma: birkaç kaynağı tek tek açmak yerine farkları tablo halinde istemek, sonra atıfları açıp doğrulamak.
• Ön araştırma: bilmediğim bir konuda ilk haritayı çıkarmak; hangi kurumlar, hangi belgeler, hangi terimler.
• Kaynak bulma: "Bunu söyleyen resmi belge hangisi?" diye sorup birincil kaynağa gitmek.

Yapılmaması gereken: cevabı okuyup atıfı açmamak. Columbia Üniversitesi'ndeki Tow Center'ın Mart 2025'te yayımladığı çalışma, sekiz AI arama aracını haber alıntılarının kaynağını bulma işinde denedi ve araçların sorguların yüzde 60'ından fazlasında yanlış cevap verdiğini bildirdi. Araçlar o günden beri değişti, bu rakam bugünün ölçümü değil; ama dersi eskimedi: atıfın olması, atıfın doğru olduğu anlamına gelmiyor.

Bir de güvenlik notu: asistan okuduğu sayfanın içeriğini context'ine alıyor. Sayfaya gizlenmiş bir talimat da o malzemenin parçası. Buna prompt injection deniyor; ayrıntısı son vadinin konusu, şimdilik adını heybeye koyuyorum.

Tüyü yaktım

Bugün de elimde ölçülmüş bir sonuç yok; denemenin tasarımını yazıyorum ki siz de yapabilesiniz. Cevabını kesin bildiğim üç soru seçeceğim: biri bu hafta olmuş bir olay, biri yıllardır değişmeyen bir bilgi, biri de cevabı internette bulunmayan bir soru. Her cevapta üç şeye bakacağım: atıf verilen sayfa gerçekten açılıyor mu, cevaptaki cümle o sayfada geçiyor mu, cevabı olmayan soruda araç "bulamadım" diyebiliyor mu? Aynı üç soruyu iki farklı araca sorup yan yana koymak, tek araca güvenmekten daha öğretici olacak. İki bölümdür deney borcum birikiyor; bunu not ediyorum.

Heybeme koyduğum

AI arama okuma işini benden almaz, yalnızca sıraya koyar: cevap bir özet, atıf bir kapı, doğrusu kapının ardındaki sayfada.

Kafama takılan

Arama asistanı bir sayfayı okurken içine gizlenmiş bir talimatla karşılaşırsa bunu içerikten nasıl ayırıyor, kullanıcı bunun olduğunu nereden anlar?

Son söz

Sıradaki durak sesli asistanlar: yazmak yerine konuştuğumuzda arada neler oluyor?