Simurg Okulu başlıyor: yapay zekâ teknolojilerini tek tek, sıfırdan öğreniyorum

Attâr'ın *Mantıku't-Tayr*'ında kuşlar, adını duydukları ama hiç görmedikleri Simurg'u bulmak için Kaf Dağı'na yola çıkar. Yapay zekâ da bugün çoğumuz için öyle: adını her gün duyuyoruz, ama "LLM", "RAG", "agent", "MCP" gibi kelimelerin arkasında tam olarak hangi teknolojinin durduğunu anlatan pek kimse yok.

Bu seri tam olarak bunu yapacak. Junior bir analist olarak yapay zekâ teknolojilerini tek tek, sıfırdan öğrenip burada anlatacağım. Her bölümde bir teknoloji olacak; o teknolojiyle bugün gerçekten neler yapılabildiğini de somut örneklerle göstereceğim.

Her bölümde bir teknoloji

Her bölüm aynı dört soruya cevap verecek:

• Nedir? Teknolojinin adı ve bir cümlelik tanımı, jargonsuz.
• Nasıl çalışıyor? Perdenin arkası; formülsüz ama doğru.
• Ne yapılabilir? Bugün kullanılabilen gerçek senaryolar ve araçlar.
• Tüyü yaktım: Şehname'de Simurg, Zal'a bir tüyünü verip "başın sıkışırsa yak, gelirim" der. Benim tüyüm gerçek bir deneme olacak: teknolojiyi bir işte kullanıp sonucu olduğu gibi paylaşacağım; işe yaradıysa da, yaramadıysa da.

Yol haritası: yedi vadi, yedi teknoloji ailesi

Attâr'ın kuşları yedi vadiden geçer. Benim vadilerim yapay zekânın yedi teknoloji ailesi:

1. Talep Vadisi: temel taşlar. LLM nedir, transformer, token, context window, model aileleri (Claude, GPT, Gemini, Llama, Mistral, DeepSeek), açık ve kapalı modeller, parametre sayısı ne anlatır.
2. Aşk Vadisi: günlük hayattaki asistanlar. Sohbet asistanları, Microsoft 365 Copilot, NotebookLM, AI destekli arama (Perplexity gibi), sesli asistanlar; mail, özet, Excel ve toplantı notunda neler yapılabiliyor.
3. Marifet Vadisi: kendi bilgisiyle konuşan AI. Embedding, vector database, RAG, fine-tuning, LoRA, distillation; şirketin kendi dokümanlarıyla çalışan asistan nasıl kurulur.
4. İstiğna Vadisi: görüntü, ses ve video. Diffusion modelleri, görsel üretim araçları, video üretimi, Whisper ile konuşmayı yazıya dökme, TTS ve ses klonlama, deepfake'in arkasındaki teknoloji.
5. Tevhid Vadisi: agent dünyası. Tool use ve function calling, MCP (Model Context Protocol), agent'lar arası iletişim, n8n ve LangGraph gibi otomasyon ve agent çerçeveleri, computer use ve tarayıcı ajanları.
6. Hayret Vadisi: kod yazan yapay zekâ. Claude Code, Cursor, GitHub Copilot ve benzeri kod ajanları, "vibe coding", AI ile test ve code review.
7. Fakr ü Fena Vadisi: kendi yapay zekânı çalıştırmak. Ollama ile yerel modeller, küçük dil modelleri, quantization, NPU'lu "AI PC"ler; ve bir siber güvenlik dergisi olarak son durak: prompt injection, model ve agent güvenliği, kendi ajanını güvenle kurmak.

Hikâyenin sonunda Kaf Dağı'nı aşan otuz kuş, Simurg'u ararken kendilerini görür; Farsçada "sî murg" otuz kuş demektir. Bu yolun sonunda yapay zekânın da bir ayna olduğunu, ondan ne alacağımızın ona ne verdiğimize bağlı olduğunu göreceğiz. Ama önce teknolojiyi anlamak lazım.

Nasıl ilerleyeceğim

Seri günde üç bölümle ilerleyecek: sabah, öğle ve akşam. Her bölüm 5 dakikada okunacak uzunlukta olacak. Bilmediğim yerde "bilmiyorum" diyeceğim, bir aracın pazarlama cümlesini değil, gerçekten ne yaptığını yazacağım. Teknik terimleri İngilizce bırakacağım; çünkü dokümanda, ürün ekranında ve iş ilanında karşınıza o haliyle çıkacaklar.

Yolda iki ses de bana eşlik edecek: biri her yeni teknolojiyi ateş gibi öven, öbürü o ateşin neyi yakabileceğini hatırlatan. İkisini de dinleyip kararı size bırakacağım.

Son söz

İlk durak Talep Vadisi, ilk teknoloji de hepsinin temeli: LLM, yani büyük dil modeli. ChatGPT'ye, Claude'a ya da Gemini'ye bir soru yazdığımızda arkada tam olarak ne oluyor? Bir sonraki bölümde onu anlatacağım. Heybenizi alın, yola çıkıyoruz.